Column Frank Speel: Wegens succes verlengd

“Ik proefde toen ik daar zat echt: we willen heel graag verder met z’n allen. Dat is het allermooiste. Het is hún democratie. Wij kunnen adviseren, maar het is hún proces.”

Een democratische droom, ik was er onlangs live getuige van. In een gemeente in het noorden van het land zat ik aan tafel met de burgemeester, griffier, gemeentesecretaris, ambtenaren, raadsleden én inwoners. Alle spelers in de lokale democratie waren vertegenwoordigd en zaten bij elkaar om het te hebben over het democratisch gehalte van hun gemeente. Op zulke momenten ben ik trots op het werk dat ik doe en op het feit dat ik een steentje bij kan dragen aan het versterken van de lokale democratie.

De credits gaan uiteraard naar de gemeente die het initiatief nam om deze partijen bij elkaar te brengen. Zelf was ik aangeschoven om vanuit de ervaring die ik de afgelopen jaren in het programma Democratie in Actie heb opgedaan te adviseren over de mogelijkheden voor het versterken van het democratische gehalte in de gemeente.
Via de Quick Scan Lokale Democratie kunnen gemeenten namelijk snel en laagdrempelig een beeld krijgen van de staat van hun lokale democratie. Handig, want vorig jaar na de verkiezingen zijn in alle coalitieakkoorden stukken gewijd aan participatie of democratische vernieuwing. Elke gemeente moet hiermee aan de slag. Met de quick scan helpen we gemeenten om in de spiegel te kijken. Je krijgt op een snelle manier inzicht in hoe de verschillende groepen in de gemeente over elkaar en de lokale democratie denken.

Niet goed of fout
Hoe gaat dat in z’n werk? Het is belangrijk om te weten wat zo’n quick scan is, maar vooral ook wat het niet is. Het is namelijk geen bestuurskrachtmeting; het zegt niks over hoe ‘goed’ of ‘fout’ je bent op democratisch gebied. En het is ook geen vrijblijvend leukigheidje, bedoeld om ergens een vinkje te kunnen zetten achter ‘participatie’. ‘Zo, die hebben we ook weer gehad’, om het vervolgens in een la te stoppen met een strik eromheen, achterover te leunen en er de komende jaren niet meer naar om te kijken. Nee, de Quick Scan Lokale Democratie is een instrument voor gemeenten die serieus aan de slag willen met participatie of democratische vernieuwing. Het is een zelfanalyseinstrument waarmee gemeenten zich langs de democratische meetlat kunnen leggen.

De quick scan bestaat uit een vragenlijst die wordt ingevuld door bewoners, de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders en de ambtelijke organisatie. Zij beantwoorden vragen over de lokale democratie in hun gemeente. Het is een soort barometer. Geen thermometer, want die gebruik je als je ziek bent, maar een barometer: je kunt zien of het stormachtig wordt of zonnig.

Startgesprek
Bij gemeentes die een quick scan hebben aangevraagd beginnen we met een startgesprek. Hierbij zijn vertegenwoordigers aanwezig van de vier groepen die de scan gaan invullen. De quick scan gaat echt uit van de gezamenlijke aanpak, daarom worden vanaf het eerste moment ook alle groepen direct betrokken: inwoners, gemeenteraad, ambtenaren en het college.  Daarnaast schuiven twee procesbegeleiders vanuit het programma Democratie in Actie aan: een  ervaren griffier van een andere gemeente en een ervaringsdeskundige vanuit het programma Democratie in Actie, zoals ikzelf. Tijdens zo’n startgesprek bespreken we vragen als: wat zijn belangrijke thema’s die in de gemeente spelen op het gebied van democratische vernieuwing en wat verwacht je als bewoner of ambtelijke organisatie dat er uit de scan komt?
Een startgesprek is breed opgezet. Het mooie daarvan is dat er niks aan de oppervlakte blijft, alles wat er leeft en speelt bij de verschillende partijen wordt benoemd. Tijdens het gesprek bij de noordelijke gemeente waar ik te gast was, waren alle groepen vertegenwoordigd. Dat is prachtig. Je voelt dan dat het echt ergens over gaat.  Ik proefde toen ik daar zat echt: we willen heel graag verder met z’n allen. Dat is het allermooiste. Het is hún democratie. Wij kunnen adviseren, maar het is hún proces. Daar moeten ze vooral zelf in investeren.

Na het startgesprek verstuurt de gemeente de vragenlijst naar zijn inwoners, raadsleden, burgemeester en wethouders en ambtenaren. Hoe gemeenten dit doen, staat ze helemaal vrij. Sommige gemeenten gaan op de markt staan en laten inwoners de lijst ter plekke in tien minuten invullen, anderen vragen hun burgerpanel, zetten de enqûete op hun website of sociale media of sturen de vragenlijsten naar scholen in de gemeenten. Het is geen representatieve steekproef, het is echt een scan. Er is geen minimumaantal deelnemers voor nodig, het is aan de gemeente om te bepalen hoe bewoners worden benaderd.

Resultaten
Nadat de vragenlijsten door de vier groepen zijn ingevuld, volgt daaruit een rapport met de resultaten van de scan. Er volgt een score uit, die wordt afgezet tegen een referentiegroep, die bestaat uit gemeenten die de scan al hebben uitgevoerd. Deze referentiegroep zal steeds groter worden, naarmate meer gemeenten de quick scan uitvoeren. De informatie en gegevens uit de vragenlijst blijven overigens altijd bij de gemeente, de resultaten worden nergens anders voor gebruikt dan voor het rapport en de referentiegroep.

In het rapport staan aanbevelingen voor een verbeterprogramma, waar de gemeente mee aan de slag kan. Tijdens een gesprek over het rapport schuiven we vanuit Democratie in Actie weer aan om de gemeente met onze gereedschapskist met mogelijkheden verder te helpen en adviseren. Je hoeft het zeker niet alleen te doen.

Zwaan-kleef-aaneffect
Vanuit Democratie in Actie willen we gemeenten graag inspireren, hun zelfbewustzijn vergroten en ze van elkaar laten leren. Hiervoor maken we gebruik van de bestaande platformen binnen de VNG en de verenigingen van raadsleden, griffiers, gemeentesecretarissen, wethouders en burgemeesters. Zij kunnen ervaringen delen en wij koppelen gemeenten aan elkaar die op hetzelfde terrein aan de slag willen. Hiermee creëer je een soort zwaan-kleef-aaneffect. Naarmate meer gemeenten ermee bezig zijn, is het interessant om combinaties op regionaal niveau te maken om van elkaar te leren.

Op dit moment hebben bijna vijftig gemeenten interesse getoond in de quick scan. Vanwege de positieve ervaringen is besloten ermee door te gaan. Wegens succes verlengd dus. We merken dat er behoefte aan is bij gemeenten. Gemeenten kunnen het helemaal op hun eigen tempo, zonder druk of beïnvloeding van buiten, uitvoeren. Het is echt een instrument van en voor de gemeente. Ik noem het altijd een cadeautje dat je jezelf als gemeente moet gunnen.

De resultaten van de deelnemende gemeenten zijn mooi. Zo zijn er gemeentes die na afloop van de scan hun vergaderstructuur hebben aangepakt om bewoners om meerdere momenten in de besluitvorming te betrekken. En bij gemeenten waar integriteitszaken spelen, geeft de scan een duidelijk inzicht in de mate van vertrouwen van de inwoners in de politiek. Op basis hiervan kun je gerichte stappen zetten om dit vertrouwen terug te winnen.

2020 is hét moment
2020 is echt hét moment om een Quick Scan Lokale Demcoratie uit te voeren! We zijn dan op de helft van de coalitieperiodes, iedereen is goed ingewerkt in de dossiers en heeft nog twee jaar om plannen uit te voeren en daadwerkelijke resultaten te boeken. Na een jaar kun je opnieuw een scan uitvoeren om te kijken wat er veranderd is en of je op de goede weg bent.
 
Bij gesprekken zoals in de noordelijke gemeenten heb ik het gevoel dat ik aan de wortels van de democratie sta en die mag helpen te groeien en versterken. Op zo’n moment zie je dat mensen bij elkaar komen en mét elkaar spreken en niet óver elkaar. Een cadeautje voor de gemeente. Maar stiekem ook voor mijzelf.

“Ik noem de Quick Scan Lokale Democratie altijd een cadeautje dat je jezelf als gemeente moet gunnen.”


Frank Speel , Programmamanager Versterking Democratie en Bestuur vanuit de Vereniging voor Nederlandse Gemeenten (VNG).