Column René Cuperus: 'Je zult maar ambtenaar zijn in Gespleten Metropool Rotterdam'

Uit een zelfanalyse van de Gemeente Rotterdam blijkt dat deze stad, hoe hip en cool tegenwoordig ook, tevens een zeer gespleten en verdeelde stad is. Ga er maar aan staan als ambtenaar om juist in die stad van Woorden Daden te maken.

Onlangs raakte ik verzeild op een interne brainstorm van Rotterdamse gemeenteambtenaren. Die bijeenkomst was georganiseerd door de zogenaamde Strategenpool van Rotterdam, een netwerk van strategisch denkende ambtenaren, deels op de apenrots aan de Coolsingel gestationeerd, deels bij uitvoerende gemeentelijke diensten geplaatst. Deze besloten inspiratiesessie, met medewerking ook van de Erasmus Universiteit, ging over burgerparticipatie. Hoe betrekken we de Rotterdamse inwoners bij het beleid en bestuur? Hoe geven we ze een rol bij de toekomstige maatschappelijke opgaven: de energietransitie, grootscheepse woningbouw, het tegengaan van sociale achterstanden?

Het College beschikt over een hyper-ambitieus collegeprogramma 2018-2022: ‘’Samen doorpakken voor Doorbraken’’. De drie doorbraken alias kernboodschappen worden ongeveer zo geformuleerd:

  1. Rotterdam ‘gaat voor een generatie zonder achterstanden, voor goed onderwijs en minder armoede’.  
  2. Rotterdam wil meer woningen in groene, leefbare wijken, waar men relaxed, gelijkwaardig en met respect met elkaar omgaat. 
  3. Rotterdam pakt samen door voor een duurzaam en energiezuinig Rotterdam.  

Dit alles wil men ‘samen met iedereen’ voor elkaar krijgen. ‘Dat vraagt in gesprek zijn en blijven met alle Rotterdammers en oog en oor hebben voor vragen en zorgen die er leven’. 

Van Woorden naar Daden

Het werd een boeiende, openhartige bijeenkomst, daar in de beleidskeuken van de gemeente Rotterdam. Ik kan en mag er niet te veel over zeggen, alleen dat ik hoe dan ook veel respect heb voor deze ambtenaren die de ambitieuze college-doelstellingen werkelijkheid moeten zien te maken in het prachtig-dynamische, maar ook complex-lastige Rotterdam. Zij moeten van Woorden Daden maken.

Ga er maar aan staan, om streetwise de energietransitie uit te rollen in wijken waar daar grote weerstand tegen bestaat, terwijl jezelf nog in het duister tast over het hoe, waarom en de kosten. Ga er maar aanstaan, armoede en sociale tegenstanden tegen te gaan in straten waar nauwelijks Nederlands wordt gesproken. Ga er maar aanstaan, degelijke woningbouw te realiseren in de cowboywereld van de projectontwikkelaars.

Wat me het meest is bijgebleven, is het beeld van Rotterdam als een gespleten stad. Rotterdam mag dan hip en cool zijn, het is en blijft ook een broeiende metropool, waar de tegenstellingen net een tandje rauwer zijn dan in de rest van Nederland. Dat beeld van een verdeelde stad rijst op uit de analyse die ik bij die bijeenkomst ontving van de onlangs gehouden Provinciale Statenverkiezingen. Op de uitslag daarvan hebben de strategen een analyse tot op Rotterdams wijkniveau losgelaten, en die kan ik wel delen met de bezoeker van deze website.

De Maas scheidt ‘afhaakwijken’ van de gevestigde orde

Wie de kaartjes van de verkiezingsanalyse ziet, valt direct op dat de rivier de Maas een grote politieke rol lijkt toe te komen.. Zoals de strategen het zelf formuleren: ‘De Maas vormt de brede scheidslijn in de verkiezingsuitslag. De ‘gevestigde orde’ komt vooral voor ten noorden van de Maas en het populisme ten zuiden van de Maas. In termen van de grootste partij per deel van de stad:

  • Centrum en Noord: VVD en GroenLinks
  • Zuid en de Oostflank: Forum voor Democratie (en eerder Leefbaar Rotterdam/PVV)
  • DENK in Feijenoord, Botu en Crooswijk.

Deze scheidslijn komt, volgens de analisten, overeen met het algemeen kiezerspatroon in Rotterdam. De driehoeks-tegenstelling tussen de ‘gevestigde orde’, ‘het populisme’ en DENK kleuren de politieke geografie en cultuur van Rotterdam. Daaronder gaan verschillende houdingen, meningen en sentimenten schuil. Zo is bijvoorbeeld de houding ten opzichte van het thema klimaat onderzocht. Ook hier stuit men op een ‘klimaatkloof’. Op Zuid zijn het vooral de FvD en PVV-kiezers die gereserveerd staan tegenover het klimaatvraagstuk; in het Centrum treft men ‘sympathie aan voor een scherpe klimaataanpak’. Groen establishment staat hier tegenover anti-groen populisme.

De analyse concludeert dat de Maas een grove scheidslijn is. ‘Ten noorden van de Maas zien we over het algemeen een relatief hoge opkomst, met daarin meer voorstanders van de klimaataanpak dan tegen, met een voorkeur voor gevestigde partijen die geen aanspraak op een bepaalde identiteit doen. Ten zuiden van de Maas zien we over het algemeen een relatief lage opkomst, met daarin meer tegenstanders van de klimaataanpak dan voorstanders, met een voorkeur voor anti-establishment partijen die aanspraak op een bepaalde identiteit doen.’  Men betitelt in het rapport die wijken die op alle scheidslijnen ‘afhaakverschijnselen laten zien – lage opkomst, anti-establishment, negatief over duurzaam en integratie - ;zogenaamde ‘afhaakwijken’.

Bij nadere bestudering van die afhaakwijken (zoals Lombardijen, Zuidwijk, Vreewijk, Zuiderpark) blijken dat vrijwel allemaal, met uitzondering van Hoogvliet Noord, sterk vergrijsde wijken te zijn. Aandeel 65+ tussen 18 en 32%. Wat ook opvalt, is dat de gemeten belevingsscores in deze wijken op veiligheid en leefbaarheid lager liggen dan de objectief gemeten scores.

‘Afhaakwijken’’ en ‘afhaakverschijnselen’ vind ik overigens nogal ongelukkig gekozen termen voor ambtenaren die ambtenaar voor de hele stad moeten zijn, en niet slechts voor de gevestigde orde boven de Maas. Alsof kritiek op de energietransitie niet legitiem zou kunnen zijn, net als een negatief sentiment over migratie en integratie. Zulk discours in termen van ‘afhaken’ en ‘populistische afhakers’ integreert niet, maar versterkt de scheidslijnen juist. Is het tegendeel van de ronkende gemeentefolder-zinnen over ‘’alle Rotterdammers pakken samen door aan doorbraken’’. In plaats daarvan zet het mensen met vaak minder sociaal, cultureel en financieel kapitaal weg als mensen die die ‘doorbraken’ onvoldoende waarderen of steunen, of zelfs obstrueren. Hoever staat het af van blaming the victims van ingrijpende maatschappelijke transformaties? 

Het tegengaan van een gespleten en verdeelde stad, ten gunste van een meer op elkaar betrokken leefbare stad, vraagt om taal, analyse en beleid die recht doen aan de enorme scheidslijnen en verschillen van Rotterdam. Anders sta je al op 0-2 achter voor je goed en wel begonnen bent. Dat wil ik die Rotterdamse Strategenpool toch nog wel even meegeven. 

René Cuperus is als extern adviseur verbonden aan het BZK/VNG-samenwerkingsprogramma ‘Democratie in Actie’.