“Een goed begin”, een verkenning naar burgerschapsstijlen

Auteur Democratie in Actie: Hella van de Velde en Dion Coomans, Verwey-Jonker Instituut: Freek de Meere, Maarten Kwakernaak en Anneke BrockDatum 07-04-2020

Gemeenten hebben steeds meer methoden tot hun beschikking om een brede of juist specifieke groep inwoners te betrekken. De praktijktoepassing van segmentatiemodellen gericht op burgerschaps- en participatiestijlen, is één van deze manieren. Toch zijn burgerschapsstijlen een relatief weinig onderzocht fenomeen.

Het Verwey-Jonker Instituut heeft in opdracht van Democratie in Actie een eerste verkenning gedaan naar deze modellen en de toepassing door gemeenten. De onderzoekers concluderen dat de werkwijze een “goed begin” is voor het identificeren van de context, het verzamelen van achtergronden en uiteindelijk een meerwaarde kan bieden bij participatietrajecten van gemeenten.

Verschillende perspectieven op de wijk

Het indelen van groepen inwoners is essentieel om overzicht te scheppen in de complexe sociale processen in de samenleving. Maar wat zijn passende categorieën? Veel gebruikte segmentaties zijn sociodemografische en socio-economische factoren zoals geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, etniciteit en inkomen. Er bestaat in onderzoek echter steeds meer aandacht voor psychosociale factoren, zoals attitudes, gedrag en motivaties. Zijn burgers bijvoorbeeld meer passief of actief ingesteld? Maken bepaalde groepen meer gebruik van digitale of analoge media? Door zowel sociodemografische als psychosociale factoren kan op wijkniveau al een eerste beeld worden gevormd van de verschillende typen inwoners en hoe zij betrokken willen en kunnen worden. “De modellen dienen er vooral toe om op een andere manier naar de populatie te kijken. Mensen worden niet getypeerd aan de hand van termen als ‘allochtoon’ of ‘hoger opgeleid’, maar worden gecategoriseerd naar hoe ze in het leven staan”. Daarbij moet te allen tijde gerealiseerd worden dat dergelijke segmentaties en modellen simplificaties van de werkelijkheid zijn; er moet dus gewaakt worden voor groepsdenken.

Van big data naar bruikbare modellen

In de praktijk maken veel gemeenten gebruik van door onderzoeksbureaus ontwikkelde modellen om op basis van gegevens een participatieaanpak te formuleren. In de verkenning zijn de verschillende modellen geïnventariseerd. De mate van bruikbaarheid voor de gemeentelijke praktijk en de mate waarin zij zich richten op participatievraagstukken varieert. Uit de inventarisatie zijn drie modellen bekeken die vaker in gemeenten worden toegepast: het Citisens-model (Betrokkenheidsprofielen), het Mentality-model (Burgerschapsstijlen) en het BSR-model (leefstijlen). “De modellen geven op verschillende schaalniveaus een voorspelling welke typen burgers wonen in een gebied. De wijze waarop de typen worden ingedeeld en benoemd verschilt per model. In elk model betreft het schattingen op basis van geaggregeerde data.”

De praktijk in gemeenten

De betrokkenheid vandiverse gemeenten laat zien dat het thema van burgerschapsstijlen belangrijk wordt gevonden. De verschillende cases in gemeenten laten zien dat de modellen met name worden toegepast door de afdelingen ruimtelijke ordening en communicatie, niet zo zeer door de personen betrokken bij het participatiebeleid. “In de praktijk zien gemeenten wel meerwaarde in de modellen, maar uiteindelijk spelen ze toch slechts een beperkte rol in daadwerkelijke beleidsvorming of in concrete projecten. Het gebruik van de modellen is daarmee vooral te zien als een extra stap in de beleidsvorming of in een projectproces, die vooral in communicatie doorklinkt: welke boodschap verkondigen wij en welke toonzetting past bij de inwoners? Ze zijn daarmee het begin van het vormen van een participatiestrategie.” Ook is er weinig zicht of de groepen waarop wordt gericht daadwerkelijk meer deelnemen aan participatieprocessen, doordat er weinig tot niet wordt gemonitord door gemeenten.

Een eerste verkenning

Het werken met burgerschapsstijlen kan participatieprocessen en beleid verrijken, maar is pas een begin. Lees het volledige onderzoeksrapport segmentatiemodellen participatie en burgerschap.