Lokale of nationale thema’s: waardoor laten mensen zich leiden bij de raadsverkiezingen?

Auteur Boudewijn SteurDatum 18-04-2019

Afgestofte rapporten: ‘Lokale kiezers, lokale keuzes?’ (Universiteit van Tilburg)

Bij de Provinciale Verkiezingen kwamen veel vragen op over de overwegingen in het stemgedrag van mensen. Een bevredigende analyse is lastig, want een provinciaal kiezersonderzoek bestaat niet. Dit  in tegenstelling tot het Nationaal Kiezersonderzoek of het Lokaal Kiezersonderzoek. Deze laatste is echter nog vrij jong.

Tot 2016 hadden wij geen lokale variant van het Nationale Kiezersonderzoek. Voor die tijd bleven onderzoek beperkt tot ad hoc-opdrachten. Zo was ook het geval bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2010. Toen werd voor het eerst landelijk onderzoek gedaan naar de achtergronden in het stemgedrag van mensen bij gemeenteraadsverkiezingen. Het onderzoek ‘Lokale kiezers, lokale keuzes?’ werd uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Tilburg (Marcel Boogers, Julien van Ostaaijen en Laura Slagter). Een belangrijke reden voor dit onderzoek was de toenemende volatiliteit bij lokale verkiezingen en de verdere opkomst van lokale politieke partijen.

Lokale of nationale verkiezingen?

Een belangrijke vraag bij de gemeenteraadsverkiezingen – die ook toen al niet voor het eerst werd gesteld – was naar de aard van de verkiezingen: waren het echt lokale verkiezingen of waren bepaalden de landelijke verhoudingen de uitslagen? Uit het onderzoek bleek dat landelijke trends de lokale verkiezing overheersen, maar dat trends een lokale invulling krijgen. Mij is bijgebleven van dit onderzoek, dat de uitslagen van gemeenteraadsverkiezingen vooral een reactie op landelijke politieke gebeurtenissen zijn.

Lokale thema’s doen er bij gemeenteraadsverkiezingen nauwelijks toe. Het blijkt dat lokale vraagstukken vaak niet worden gepolitiseerd en als dat wel gebeurt, is het voor partijen moeilijk om hun standpunten over lokale kwesties op een geloofwaardige manier te koppelen aan het ideologische profiel van die partij.

Maar personen maken bij lokale verkiezingen wel het verschil. Afwijkingen van de landelijke trends, zowel positief als negatief, blijken vooral te kunnen worden verklaard door de oordelen van kiezers over de bestuursstijl van individuele (kandidaat-)politici en bestuurders. De manier waarop zij in de lokale gemeen- schap geworteld zijn, speelt daarbij een grote rol.

Lokale politieke partijen

Daarnaast valt het succes van de lokale partijen op bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dit succes kent meerdere achtergronden. In de eerste plaats kunnen lokale partijen zich doorgaans gemakkelijker profileren op lokale thema‘s omdat zij bij het uitdragen van hun standpunten niet gehinderd worden door een partijpolitiek ideologisch profiel dat de aandacht hiervan afleidt. In de tweede plaats blijken lokale partijen beter in staat om met aansprekende kandidaten – die goed geworteld zijn in het plaatselijke verenigingsleven – een eigen achterban op te bouwen. Ook dat zien we nog steeds terug bij de verkiezingen van 2018. Waar traditionele (landelijke) politieke partijen hun maatschappelijke worteling vooral nog zoeken in hun plaatselijke ledenorganisatie, richten lokale partijen zich sterker op het tot stand brengen van een persoonlijke band tussen kiezers en politici. Ook hebben lokale partijen geprofiteerd van landelijke politieke ontwikkelingen, waarbij zij in enige mate hebben meegelift op een algemene onvrede over de politiek.

Oorzaken

Aan dit stemgedrag liggen een aantal oorzaken ten grondslag. De eerste oorzaak is dat kiezers bij gemeenteraadsverkiezingen over beperkte informatie beschikken. De geringe media-aandacht voor lokale politiek maakt het in verhouding tot de landelijke politiek moeilijk om zich over de lokale politiek en thema‘s te informeren en geeft daarnaast voeding aan het idee dat lokale politiek nauwelijks relevant is. Dit mechanisme wordt versterkt door het gegeven dat de beperkte informatie die de kiezer krijgt over de lokale politiek, vaak ook nog verwarrend en onduidelijk is. Bij de landelijke verkiezingen is het ideologisch profiel, de ‘merknaam’ van een landelijke politieke partij een belangrijk oriëntatiepunt. In de lokale politiek zorgen deze oriëntatiepunten juist voor verwarring omdat ze verbonden zijn met landelijke politieke tegenstellingen die nauwelijks verband houden met de plaatselijke vraagstukken die voor kiezers van belang zijn.

Een andere oorzaak uit het onderzoek is de geringe betrokkenheid van kiezers bij belangrijke keuzes. Belangrijke beslissingen of ontwikkelingen worden niet duidelijk aan de kiezer voorgelegd. Dat komt vooral omdat lokale meningsverschillen en belangentegenstellingen onvoldoende en onduidelijk worden verbonden met politieke keuzes. De keuze tussen VVD, PvdA, CDA en SP houdt voor de meeste kiezers geen verband met de vraag of er hoogbouw in hun buurt mag komen of niet.

Oplossingsrichtingen

Om de lokale democratie te versterken zijn meerdere oplossingsrichtingen denkbaar, volgens het onderzoek. Allereerst kan er worden gewerkt aan het versterken van het lokale karakter van gemeenteraadsverkiezingen, bijvoorbeeld door de invloed van landelijke politieke partijen te verminderen en door lokale politieke groeperingen dezelfde ondersteuning te geven als landelijke politieke partijen. De tweede oplossingsrichting richt zich op een verdere politisering van de lokale politiek, waarbij politici en par- tijen keuzes die betrekking hebben op actuele thema‘s en ontwikkelingen duidelijker voorleggen aan de kiezer. Tot slot kan worden gedacht aan een grotere persoonlijke profilering van lokale politici. Dat kan via kieswethervormingen, maar ook door partijen en gemeenten (vooral de griffies) meer te laten investeren in de accentuering van de vertegenwoordigende rol van raadsleden.