Online participatie als brug tussen overheid en samenleving

Datum 25-05-2020

Inspiratiegids Digitale Participatie voor gemeenten, provincies en waterschappen

De afgelopen twintig jaar zijn we met elkaar een stuk digitaal vaardiger geworden. Zeker in deze coronaperiode heeft de digitale interactie een enorme vlucht genomen. We ontdekken daarmee ook de voordelen van online participatie voor overheid en samenleving, voor nu en na corona. “Online bereik je makkelijker meer en andere mensen”, aldus Arnout Ponsioen. Hij schreef samen met anderen de Inspiratiegids Digitale Participatie voor gemeenten, provincies en waterschappen. Een praktische bundeling van tools, voorbeelden, tips en lessen over digitale transparantie, inspraak en meebeslissen.

Toen de coronamaatregelen van kracht werden en we met zijn allen zoveel mogelijk thuis moesten werken, krabden veel overheden zich achter de oren. Hoe moest dat nu met de besluitvorming, maar ook met al in gang gezette participatietrajecten, vaak met tijdsdruk, zoals bij de Regionale Energie Strategieën? Wat doe je met inloopavonden, werkateliers en focusgroepen? Hoe kun je die op een digitale manier door laten gaan? Democratie in Actie vroeg Ponsioen om een praktische inspiratiegids te schrijven, die hij vervolgens in een looptijd van anderhalve week met medeschrijvers Linda de Veen, Ton Baetens en Kevin Willemsen van de bureaus ANNE en EMMA opleverde. Ponsioen was eerder betrokken bij de evaluatie van de Proeftuin Lokale Digitale Democratie, waarin gemeenten ervaringen deelden met het werken met open source participatietools als Consul en OpenStad.

Brug tussen overheid en samenleving
De inspiratiegids biedt inspiratie voor digitale participatiemogelijkheden voor het decentrale bestuur. Zo is er een overzicht van allerlei online participatietools, met daarbij tips, trucs en best practices van overheden die er al mee werken. “Voor elk niveau van participatie staan passende vormen en tools.” Daarnaast hebben de auteurs algemene vraagstukken op een rijtje gezet waar je altijd over moet nadenken als je start met participatie. Ponsioen: “De basiszaken die je op orde moet hebben voordat je stappen zet op het participatievlak. Zoals het hoe en waarom, de digitale vaardigheden van je doelgroep, de vorm (synchroon of asynchroon), privacy en beveiliging, democratische legitimiteit en inclusie.” Ook zijn wijze lessen beschreven om mee te geven aan degenen die een participatietraject willen starten. Zo geven de auteurs aan dat digitale tools de afgelopen twintig jaar volwassen zijn geworden. Hierdoor is er in vrijwel ieder digitaal interactieproces een mix aan middelen in te zetten die voor iedereen (hoog- of laagopgeleid, talig of visueel ingesteld, oud of jong) voor betekenisvolle interactie zorgt. Daarnaast mag de betrokkenheid van inwoners niet onderschat worden; die is de afgelopen periode niet afgenomen. Ponsioen: “Digitale interactie kan daarmee een mooie brug zijn tussen de overheid en de samenleving om de veelgenoemde kloof te verkleinen.”

nadenken

Volgens Ponsioen blijven sommige overheden onnodig hangen in beperkingen waardoor de online participatie niet van start kan gaan. “Zoals de beveiliging van de tools of het feit dat niet iedereen mee kan komen. Ik zou dan willen adviseren om het vooral pragmatisch aan te pakken. Kijk naar wat wél kan. Het klopt dat niet iedereen online even vaardig is (dit geldt voor zowel inwoners als ambtenaren en bestuurders), of dat de internetsnelheid in buitengebieden minder is dan in steden, maar dat probleem heb je bij offline participatie óók. Daar zijn zaaltjes ook niet voor iedereen toegankelijk of passend. Feit is dat je met online participatie makkelijker méér en andere mensen bereikt.”

Enorme sprong
Toch werd vaak verwezen naar online participatie als iets extra’s, iets om in pilotfases te verkennen. De grootste belemmering om aan de slag te gaan zit hem volgens Ponsioen in een combinatie van de onbekendheid van online participatie en het feit dat participatie an sich al een ingewikkeld vraagstuk is. “Je rol als overheid verandert, dat is soms zoeken. Online wordt het dubbel zo ingewikkeld, omdat er weinig ervaring is met hoe je participatie daar goed kunt opstarten. Maar ik denk dat we met zijn allen een enorme sprong hebben gemaakt de afgelopen tijd. De coronacrisis kun je zien als één grote masterclass digitale interactie. De leercurve is steil. Inmiddels is digitaal werken het nieuwe normaal geworden. We ontdekken praktische voordelen en nieuwe mogelijkheden online.” En, zoveel anders is het niet om digitaal te participeren, zegt hij. Het is een andere vorm, maar het doel blijft hetzelfde.

wijze lessen

Ideale combinatie
Volgens Ponsioen zit de kracht met name in de mix tussen online en offline participatie. “We zijn nu al aan het nadenken hoe de wereld er straks uit kan komen te zien. Wat blijft overeind van de online mogelijkheden? En hoe combineren we die met offline participatie, maar dan op anderhalve meter afstand? De zaaltjes zullen straks ook wel voor een kwart van de voormalige bezetting gevuld zijn. Het is mooi om een hybride vorm over te houden als het nieuwe normaal. Daarmee heb je de voordelen van beide kanten: zo bereik je met beide vormen andere doelgroepen, wat gunstig is voor de diversiteit. ‘Volwassen’ participatietrajecten hebben die mix al in zich, aldus Ponsioen. “Synchroon en asynchroon lopen door elkaar. Een inloopbijeenkomst wordt aangevuld met online enquêtes die ieder op zijn eigen moment kan invullen. Wat ons betreft de ideale combinatie.”

3 niveaus

Ponsioen spoort overheden aan om vooral aan de slag te gaan en te zoeken naar een mix tussen offline en online werkvormen die elkaar ook werkelijk kunnen versterken en verbreden. “Denk in mogelijkheden. Schep ruimte om te kunnen constateren dat iets niet gelukt is, daar worden we allemaal slimmer van. Wees niet bang dat je grote groepen uitsluit; totale inclusie bestaat niet, dus streef daar ook niet naar.” Hij hoopt dat de voorlopers in organisaties die normaalgesproken tegen weerstand oplopen nu merken: we hebben dit keer echt piketplaatjes geslagen. En nu gaan we niet meer terug.”

Meer informatie

inspiratiegids