Toch een wettelijke regeling voor Right to Challenge?

Auteur Mathilde van de VenAfzender VNGDatum 11-04-2019

Op verzoek van de Tweede Kamer discussieerden de woordvoerders van Groen Links, D66 en VVD met wetenschappers, gemeenten en experts uit de praktijk over de vraag of het uitdaagrecht (Right to Challenge) beter verankerd moet worden in wetgeving.

Wetenschappers: wetgeving heeft vooral symbolische waarde

De wetenschappers en gemeentelijke vertegenwoordigers waren het wel met elkaar eens. Om inwoners meer ruimte te geven om publieke taken over te nemen is vooral een uitnodigend bestuur nodig. Alleen op papier zetten dat je inwoners zeggenschap wil geven is niet genoeg. Als je als gemeente echt taken wil overdragen aan gemeenten, dan is daar meer voor nodig. Op z’n minst een duidelijke (maar beperkte) set spelregels hoe je als gemeente en inwoners met elkaar om gaat. Wat kun je als inwoners 'challengen' en wat niet? In welke vorm kun je je idee presenteren? Met wie kun je contact opnemen om te sparren?

Arwin van Buuren (Erasmus Universiteit), Willemien den Ouden (Universiteit Leiden) en Janneke Gerards (Universiteit Utrecht) gaven aan dat wetgeving vooral een symbolisch karakter zal hebben. Want je kunt best een recht op toegang tot het bestuur in de wet opnemen, maar dat betekent nog niet dat er dan automatisch een constructieve samenwerking ontstaat rondom het overnemen van taken.

Prof. mr. Gerards gaf ook aan dat je ook aan initiatiefnemers de nodige eisen kunt stellen. De focus op maatwerk in de eigen omgeving mag een gelijke behandeling van de belanghebbenden niet in de weg staan. Wel wordt nagedacht over het uitwerken van een dienstbaarheidsbeginsel voor gemeenten of het recht op antwoord om het proces meer transparant te maken. De wetenschappers gaven vooral aan dat ze meer heil zien in het ondersteunen van gemeenten. En het zoeken van oplossingen voor ingewikkelde regels rondom inkoop en aanbesteding. Je kunt niet onder die regels uit, maar vooral voor wat grotere projecten of bij het overdragen van taken voor langere tijd, lopen de bedragen die gemoeid zijn met een initiatief al snel op en moet verplicht (Europees) aanbesteed worden, waardoor een initiatief in concurrentie wordt gebracht met de markt en bovendien een uitgebreide en ingewikkelde offerte moet indienen.

Gemeenten: help ons om ruimte te vinden binnen ingewikkelde regels

Ook de gemeenten zagen niets in nadere wetgeving. Ines Balkema, procesmanager Right to Challenge van de gemeente Rotterdam gaf aan dat zelfs het beperkte kader waar ze in het begin mee werkten, nog te ingewikkeld was om initiatieven verder te brengen en er juist regelmatig gezocht werd en wordt naar ruimte om initiatieven verder te brengen. Dat is niet altijd een makkelijke opgave. Zo gaf één van de initiatiefnemers uit de Rotterdamse Afrikaanderbuurt (vuil ophalen op de dagmarkt) dat het toch wel heel spijtig was dat het initiatief het na een aantal succesvolle jaren heeft moeten afleggen tegen een andere partij. Mevrouw Balkema antwoordde dat ze het initiatief fantastisch vond, maar dat uit de evaluatie bleek dat de kosten toch hoger waren dan het budget dat er voor beschikbaar was en het daarom is stopgezet. Er wordt nu wel gezocht naar oplossingen.

In de eerste twee blokken werd ook duidelijk dat niet ieder initiatief gehonoreerd kan worden. Soms loop je tegen regels aan die er echt niet voor niets zijn. Een zwembad dat wordt gerund door vrijwilligers moet aan dezelfde eisen van hygiëne en veiligheid voldoen als een zwembad  in handen van een private partij.
Wel kun je als gemeente kijken welke aanvullende regels je zelf hebt vastgesteld die wellicht wat soepeler gemaakt kunnen worden.

De sprekers uit de gemeenten Gouda, Rotterdam en Barneveld waren het met elkaar eens dat je Right to Challenge niet zou moeten invoeren als enige instrument om inwoners ruimte te geven. Bertil Rebel, aanspreekpunt voor Right to Challenge in de gemeente Barneveld ziet dat hun rol als lokale overheid verandert naar netwerkpartner. In de afgelopen jaren hebben ze al veel ervaring opgedaan met participatie en hebben ze spelregels gemaakt en ingezet op duidelijk verwachtingenmanagement. In Barneveld investeren ze in de contacten tussen gemeenten en inwoners door de inzet van gebiedsregisseurs. Zij lopen rond in de buurten en wijken en weten als spin in het web wat daar speelt.  Voor de gemeente maakt het niet uit of inwoners een taak helemaal overnemen of dat ze met hen kijken naar een gezamenlijke aanpak. Ze hebben twee jaar geleden Right to Challenge ingevoerd. Soms vragen ze zich af of de Barnevelder hier eigenlijk wel op zit te wachten. Of gaan de meeste dingen eigenlijk toch al goed?

Wethouder Hilde Niezen uit Gouda ziet in haar gemeente ook dat er van zowel gemeente als inwoners maatwerk en creativiteit wordt gevraagd. Bij mooie voorstellen als OV in de wijk lopen ze al snel tegen grenzen aan. De OV concessie wordt voor enkele jaren vastgelegd in contracten. Die kunnen ze gewoon niet openbreken. Dan moet je een enthousiaste inwoner met een mooi idee toch teleurstellen. Ze kijken dan wel naar alternatieven om het idee toch mogelijk te maken. Is er een combinatie te maken met het sociaal domein? Of kunnen ze een initiatief honoreren met een subsidie uit GoudApot of het Groenfonds?
En bij sommige voorstellen zeggen ze gewoon nee, omdat het idee niet aansluit bij de waarden waar ze als gemeente voor staan. Zo hebben ze in Gouda besloten om zo veel mogelijk ecologische bermen aan te leggen voor het behoud van de biodiversiteit. Als er dan vanuit een bedrijventerrein een plan komt om de bermen weer als strak grasveld aan te leggen, gaan ze daar niet in mee.

Initiatiefnemers: neem ons serieus en geef ons meer vertrouwen

Uit het hele land waren bewonersinitiatieven gekomen om aan te geven welke ruimte ze krijgen van gemeenten om hun idee uit te voeren. Er werd na ieder blok gretig gebruik gemaakt van de microfoon om vragen te stellen. Uit de vragen en verhalen kwam de nodige frustratie boven drijven.

Over mooie projecten die helemaal door de wijk waren ontwikkeld, maar voor communicatie doeleinden werden 'gekaapt'  door de gemeente. Over hoe ingewikkeld het soms is om met een wethouder aan tafel te komen en daarna met de ambtenaren met wie je in gesprek moet om je idee uit te werken. Of - als dat wel lukt - dat je eindeloos op antwoord moet wachten op een simpele vraag. Of over het gebrek aan vertrouwen en de overkill aan regels waar je je aan moet houden.

Over de vraag of een wettelijke regeling hen zou helpen was niet iedereen het eens. Velen riepen de gemeenten vooral op om serieus naar voorstellen te kijken en niet vanuit regels en onmogelijkheden te denken, maar vanuit ruimte, vertrouwen en kansen.

Experts: een licht wettelijk kan wel degelijk helpen

LSA bewoners, Movisie en Netwerk Right to Challenge gaven aan dat er in hun ogen wel een positieve trend is en dat veel gemeenten serieus aan de slag zijn met bewonersparticipatie, inclusief zeggenschap, maar dat de praktijk heel weerbarstig kan zijn. Ook de Nederlandse Ombudsman heeft dat al meerdere keren opgemerkt. Voor initiatiefnemers in gemeenten die serieus de omslag maken naar een uitnodigende en faciliterende overheid is er niet zo veel aan de hand. Daar loopt het - behoudens een paar hobbels en bobbels - wel aardig. Maar initiatiefnemers in andere gemeenten kunnen zich nergens op beroepen en blijven afhankelijk van de goodwill van politiek en ambtenaren. Daarom vinden zij het toch wel verstandig om met de mogelijkheid voor het overdragen van zeggenschap vast te leggen als recht. Thijs Harmsen van Netwerk Right to Challenge en Daan de Bruijn van Movisie pleiten voor een 'haakje of kapstok in de wet', een simpel kader waardoor duidelijk is wat je als inwoners minimaal kunt verwachten van je gemeente. Thijs van Mierlo van LSA ging nog verder en vindt dat je dan ook bezwaar en beroep mogelijk moet maken. En dat gemeenten ook serieus moeten nadenken over meer eigenaarschap van inwoners op het terrein van gebiedsontwikkeling (Right to Plan) en maatschappelijk vastgoed (Right to Bid).  

Conclusie: geslaagde middag met hoge informatiewaarde

Voor de Tweede Kamer was dit de eerste keer dat een hoorzitting werd georganiseerd waarbij het publiek ook kon inspreken. Dat leverde een middag op met een hoge informatiedichtheid. Van alle kanten werden de voor en nadelen van een regeling voor het uitdaagrecht besproken. De Kamerleden gaven ook extra ruimte aan het publiek dat helemaal naar Den Haag was gereisd.

Een politieke lijn leek zich al een beetje uit te kristalliseren. GroenLinks en D66 hebben voorkeur voor een regeling die inwoners meer rechten geeft. VVD pleit vooral voor ruimte voor gemeenten om een eventueel licht kader zelf in te kunnen vullen. ChristenUnie en CDA waren verhinderd, wat wel jammer was, aangezien juist deze partijen de discussie over wettelijke verankering van Right to Challenge prominent op de agenda van de Tweede Kamer hebben gezet.

Kortom, het laatste woord over Right to Challenge is nog niet gezegd. De komende tijd zal het onderwerp ongetwijfeld weer in de Tweede Kamer behandeld worden en zal de informatie uit deze middag meegenomen worden.

De volgende 'Inspiratiesessie: Aan de slag met Right to Challenge' is op 7 mei.