Vrouwelijke pioniers in het lokaal bestuur

Datum 08-03-2019

Vrijdag 8 maart 2019 vieren we Internationale Vrouwendag. Het is een dag waarop we wereldwijd stilstaan bij de emancipatie en positie van vrouwen. Het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie wilt deze dag graag gebruiken om aandacht te vestigen op de rol van vrouwen in de politiek. In het bijzonder op de vrouwelijke pioniers in het lokaal bestuur.

Het is een treurig feit dat vrouwen pas honderd jaar kiesrecht hebben. Zo konden vrouwen zich in 1919 voor het eerst verkiesbaar stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen. Ze konden toen nog niet zelf hun stem uitbrengen, omdat de gewijzigde Kieswet nog niet in werking was getreden. Wie waren de eerste vrouwen, de pioniers in de gemeenteraad?

Tekst ontleend aan: ‘Lokvogels om kiezers te paaien’, blog geschreven door Marianne Boer, senior informatiespecialist Atria: Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis.

Aantal vrouwelijke gemeenteraadsleden

“Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1919 werden, door stemmen van mannelijke kiezers, 88 vrouwen verkozen tot raadslid. Er zijn dan in Nederland meer dan 10.000 raadsleden. Het aantal vrouwen bedroeg dus nog geen 1%. Na de invoering van het algemeen kiesrecht voor vrouwen (op 1 januari 1920) heeft het lang geduurd voordat het aantal vrouwelijke raadsleden boven de 5% uitkwam. In 1962 was het percentage vrouwelijke raadsleden nog maar 4%.”

Gemeenteraadsverkiezingen in 1919 – de pioniers

“In 1919 zijn in een paar gemeenten vrouwen lijsttrekker.  Zo voert H.E. Huisman-Blok Wybrandi in Leeuwarden de lijst van de VDB aan. En staat in Zwolle mevr. Frank-Spanjaard nummer 1 op de lijst van de Vrij-Liberalen. De SDAP leverde in 1919 de meeste vrouwelijke gemeenteraadsleden. De helft hiervan werd gekozen in de provincie Noord-Holland. De meeste vrouwen werden gekozen in Amsterdam, daar kwamen 5 vrouwen in de gemeenteraad: Nathalie Crielaers (RKSP Rooms Katholieke Staats Partij ), mevr. Van Zelm-Roodveldt (Communistische Partij van Holland CPH), Thiska Thiel-Wehrbein (Vrijzinnig-Democratische Bond VDB), Carry Pothuis-Smit (SDAP) en Liede Tilanus (SDAP).”

“Liede Tilanus nam zitting in de raadscommissie voor bijstand voor de openbare gezondheid en het ziekenhuiswezen. In de gemeenteraad pleitte ze voor de instelling van consultatiebureaus voor zuigelingen, voor vrouwelijke inspecteurs bij de zedenpolitie, voor meer praktische woningen en voor Montessorionderwijs. In februari 1935 wist zij met een motie te voorkomen dat mannen bij gemeentelijke vacatures officieel voorrang zouden krijgen boven vrouwen.”

Lokvogel

“Ook in andere provincies werden vrouwen in de gemeenteraad gekozen. Zo komt in Roermond Mathilde Haan in de raad voor de Katholieke Kiesvereeniging. Haan is apotheker. Ze slaagde in 1907 op 21-jarige leeftijd voor haar apothekersexamen en neemt in 1916 uiteindelijk de apotheek van haar vader in Roermond over. Ze komt als nummer 5 op de kieslijst, volgens tegenstanders ‘zuiver en alleen als lokvogel om kiezers te vangen’. Sommige katholieken zijn nog tegen vrouwenkiesrecht. Pastoor Thiessen schrijft, als hoofdredacteur van de Limburgse Koerier, dat volgens de Rooms-Katholieke Kerk het optreden van de vrouw in het politieke leven verboden is. Maar Mathilde Haan wordt gekozen. Van de 2853 mannen die hun stem in Roermond uitbrengen, doen 62 dat op Mathilde. Ze wordt daarmee een van de 15 raadsleden. De pers besteedt er geen enkele aandacht aan.”

Algemeen kiesrecht

“In september 1918 diende het vrijzinnigdemocratische Kamerlid Hendrik Pieter Marchant een initiatiefwet in tot instelling van actief kiesrecht voor vrouwen, dat in 1919 werd aangenomen: op 9 mei door de Tweede Kamer en op 10 juli door de Eerste Kamer. De wet-Marchant trad in werking op 1 januari 1920 en vanaf dat moment kende Nederland algemeen kiesrecht.
De eerste vrouw die in Nederland van haar actieve stemrecht gebruik maakte was Maria Elisabeth Spauwen-Schrijnemakers, die als echtgenote van een burgemeester op 15 mei 1920 bij gemeenteraadsverkiezingen als eerste vrouw haar stem uitbracht. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1922 konden alle vrouwen in Nederland gebruikmaken van het actieve kiesrecht.”

Bron tekst: https://atria.nl/nieuws-publicaties/internationaal-nationaal/vrouwenkiesrecht/lokvogels-om-kiezers-te-paaien/
Bron foto: Collectie IAV-Atria, kenniscentrum voor emancipatie en vrouwengeschiedenis (vrouwenkiesrecht sinterklaasbijeenkomst Haagsche propaganda)

Meer lezen over 100 jaar vrouwen in de politiek

Lees meer over de strijd voor het vrouwenkiesrecht in het recent verschenen boek ‘De hoogste tijd - Een eeuw vrouwenkiesrecht’, geschrevenen door Jantine Oldersma, Kees Niemöller & Monique Leyenaar. Het boek gaat over de strijd voor het vrouwenkiesrecht en de vele karakteristieke personen die erbij betrokken waren.